نەخۆشيي شەبەنگيي ئۆتيزم (Autism Spectrum Disorder)
نەخۆشيي شەبەنگيي ئۆتيزم يان Autism Spectrum Disorder (ASD) يەكێكە لە ناخۆشي ناوچەي دەركي و گەشەي مەعنووي منداڵان و گەنجان كە كاريگەري زۆري لەسەر قوتابي دەرك، قسەكردن، ڕووتيني ڕۆژانە و هاوبەشبووني لەگەڵ كەساني ديكە دەكات. لە زانياري پزيشكي دا، ئۆتيزم وشەيەكە بۆ كۆمەڵە هۆكار و نيشانە جياواز كە لەسەر “شەبەنگ” دابەش دەبن و هەر كەس نيشانەكاني بە شێوەي جياواز پيشان دەدات. هەر وەكو دوكتۆرگيان دەڵێت، ئۆتيزم نە تەنها بەم مانايە نييە كە كەسێك ناتوانێت قسە بكات، بلكو مانايەكي فراوانتر و گەشەييتر هەيە.
نەخۆشيي ئۆتيزم زۆرجار لە ساڵاني يەكەم تا سێي ژيان دەرك دەبێت و بە نيشانەكاني وەكو چەماشاوكردني كەم، كارمەندي لێكدانەوە، قسەكردني كەموپەنج، دڵخۆشي زۆر بە كارەكاني تكراري، سەختي لە گۆڕيني ڕووتين داني دەبەزێت. دوكتۆر گيان دەڵێت كە ئەم ناخۆشييە “شەبەنگي” ناوي لەبەر ئەوەي وەردەچوون و كاريگەرييەكاني كەس بە كەس جياوازن.
هۆكاري ئۆتيزم
هۆكاري ڕاستەقينەي نەخۆشيي شەبەنگيي ئۆتيزم تا ئێستا نەزانراوە، بەڵام لە زانياري پزيشكي و توێژينەوەكاندا، گەمان لە هۆكاري جيني، گەشەي ماغز لە شكم، كاريگەري ژينگە، و گۆڕانكاري دەرووني دەكرێت. لە زۆر كەساندا، خەڵكي دەبينن كە چونكە نەشتەرگەري ئەگەر نەبوو، تاكەچارە لە دەرمانە نييە، بەڵام ئەمە زانياري دروست نييە. چۆنيەتي چارەسەركردن لە ئۆتيزم جياوازە و لەسەر ڕاهێنان، دەرماني ڕفتاري، وتار پزيشكي و يارمەتيداني دەرووني دامەزرابووە.
نيشانەكاني ئۆتيزم
نيشانەكان لە كەسەكاندا جياوازن، بەڵام بە گشتي ئەمانەن:
سەختي لە قسەكردن يان بەكارهێناني زمان
چەمەشاوكردني كەم يان نەرەكي
دڵخۆشي زۆربە كارە هەمان و تكراري
قسەي توند، نائاسايي يان ناڕوني وەك لە گۆڕيني ڕووتين
ناتوانيني خۆپێگەياندن و هاوبەشبوون لە كۆمەڵگا
چارەسەركردن و دەرمان
ئەوە گرنگە بزانين كە ئۆتيزم چارەسري قەتيي نييە، بەڵام دەتوانرێت پێشكەوتنە بەرزەكان درووست بكرێت. دوكتۆرگيان تێدا پێشنياري دەكات كە لە سەرەتاي دەرككردن، منداڵان پێويستن بە:
دەرماني ڕفتاري (ABA)
دەرماني وتار و زمان
دەرماني ڕواني
پشتيواني ناوخانووك
ڕاهێنان بۆ هاوبەشبووني كۆمەڵايەتي
نەشتەرگەري لە ئۆتيزمدا كاتێك كاربەكار دەبێت كە هەموو چارەكان ناتوانن كاريگەري بەرز بدەن، بۆ نموونە لە كاتي كێشەي نەرەكي، كێشەي نەخۆشي بەشكاني ديكە يان هەلومەرجە تايبەتي. بەڵام گشتي، دەرماني ئۆتيزم لەسەر ڕاهێنان و هاوبەشبووني خێزاني دامەزرابووە.
كاتێك پزيشك پێويستە؟
هەر كاتێك منداڵ يان گەنج تاخير لە قسەكردن، كارمەندي لە لێكدانەوە، هەستي نائاسايي، يان دڵخۆشي زۆر بە كاري تكراري پيشان بدات، باشە بۆ خێزان كە هەنگاو بگرن بۆ دوكتۆر گيان يان پزيشكي تايبەت بۆ گەشەي منداڵ.
برچسب: ،
ادامه مطلب