پزشک آنلاین

نەخۆشیی شەبەنگیی ئۆتیزم یان Autism Spectrum Disorder (ASD) یەکێکە لە ناخۆشی ناوچەی دەرکی و گەشەی مەعنووی منداڵان و گەنجان کە کاریگەری زۆری لەسەر قوتابی دەرک، قسەکردن، ڕووتینی ڕۆژانە و هاوبەشبوونی لەگەڵ کەسانی دیکە دەکات. لە زانیاری پزیشکی دا، ئۆتیزم وشەیەکە بۆ کۆمەڵە هۆکار و نیشانە جیاواز کە لەسەر “شەبەنگ” دابەش دەبن و هەر کەس نیشانەکانی بە شێوەی جیاواز پیشان دەدات. هەر وەکو دوکتۆرگیان دەڵێت، ئۆتیزم نە تەنها بەم مانایە نییە کە کەسێک ناتوانێت قسە بکات، بلکو مانایەکی فراوان‌تر و گەشەیی‌تر هەیە.

نەخۆشیی ئۆتیزم زۆرجار لە ساڵانی یەکەم تا سێی ژیان دەرک دەبێت و بە نیشانەکانی وەکو چەماشاوکردنی کەم، کارمەندی لێکدانەوە، قسەکردنی کەموپەنج، دڵخۆشی زۆر بە کارەکانی تکراری، سەختی لە گۆڕینی ڕووتین دانی دەبەزێت. دوکتۆر گیان دەڵێت کە ئەم ناخۆشییە “شەبەنگی” ناوی لەبەر ئەوەی وەردەچوون و کاریگەرییەکانی کەس بە کەس جیاوازن.

هۆکاری ئۆتیزم

هۆکاری ڕاستەقینەی نەخۆشیی شەبەنگیی ئۆتیزم تا ئێستا نەزانراوە، بەڵام لە زانیاری پزیشکی و توێژینەوەکاندا، گەمان لە هۆکاری جینی، گەشەی ماغز لە شکم، کاریگەری ژینگە، و گۆڕانکاری دەروونی دەکرێت. لە زۆر کەساندا، خەڵکی دەبینن کە چونکە نەشتەرگەری ئەگەر نەبوو، تاکەچارە لە دەرمانە نییە، بەڵام ئەمە زانیاری دروست نییە. چۆنیەتی چارەسەرکردن لە ئۆتیزم جیاوازە و لەسەر ڕاهێنان، دەرمانی ڕفتاری، وتار پزیشکی و یارمەتیدانی دەروونی دامەزرابووە.

نیشانەکانی ئۆتیزم

نیشانەکان لە کەسەکاندا جیاوازن، بەڵام بە گشتی ئەمانەن:

سەختی لە قسەکردن یان بەکارهێنانی زمان
چەمەشاوکردنی کەم یان نەرەکی
دڵخۆشی زۆربە کارە هەمان و تکراری
قسەی توند، نائاسایی یان ناڕونی وەک لە گۆڕینی ڕووتین
ناتوانینی خۆپێگەیاندن و هاوبەشبوون لە کۆمەڵگا
چارەسەرکردن و دەرمان

ئەوە گرنگە بزانین کە ئۆتیزم چارەسری قەت‌یی نییە، بەڵام دەتوانرێت پێشکەوتنە بەرزەکان درووست بکرێت. دوکتۆرگیان تێدا پێشنیاری دەکات کە لە سەرەتای دەرککردن، منداڵان پێویستن بە:

دەرمانی ڕفتاری (ABA)
دەرمانی وتار و زمان
دەرمانی ڕوانی
پشتیوانی ناوخانووک
ڕاهێنان بۆ هاوبەشبوونی کۆمەڵایەتی
نەشتەرگەری لە ئۆتیزمدا کاتێک کاربەکار دەبێت کە هەموو چارەکان ناتوانن کاریگەری بەرز بدەن، بۆ نموونە لە کاتی کێشەی نەرەکی، کێشەی نەخۆشی بەشکانی دیکە یان هەلومەرجە تایبەتی. بەڵام گشتی، دەرمانی ئۆتیزم لەسەر ڕاهێنان و هاوبەشبوونی خێزانی دامەزرابووە.

کاتێک پزیشک پێویستە؟

هەر کاتێک منداڵ یان گەنج تاخیر لە قسەکردن، کارمەندی لە لێکدانەوە، هەستی نائاسایی، یان دڵخۆشی زۆر بە کاری تکراری پیشان بدات، باشە بۆ خێزان کە هەنگاو بگرن بۆ دوکتۆر گیان یان پزیشکی تایبەت بۆ گەشەی منداڵ.

چارەسەرکردنی کەمخوێنی بەپێی جۆر، هۆکار، ڕادەی سەختبوونی نەخۆشییەکە و هەروەها تەندروستیی گشتیی تاک جیاوازە. یەکەم ئامانجی چارەسەرکردن ئەوەیە خڕۆکە سوورە تەندروستەکانی خوێن زیاتر دروست ببن تاوەکوو بتوانن ئۆکسیجینی پێویست بە هەموو جەستە بگەیەنن. زۆر جار ئەمەش لە ڕێگەی زیادکردنی ژمارەی خڕۆکە سوورەکانی خوێن و هیمۆگلۆبین دەبێت. ئەگەر کەمخوێنی لەبەر هەبوونی نەخۆشییەکی بنەڕەتی بێت، پێویستە لە پێشدا پزیشک ئەو نەخۆشییە چارەسەر بکات؛ بۆ نموونە ئەگەر کەمخوێنی لە ئەنجامی لەدەستدانی خوێنی زۆرەوە بێت، پێویستە هۆکاری لەدەستدانی خوێن یان خوێبەربوونەکە چارەسەر بێت کە ئەمەش دەتوانێت بە شێوەی نەشتەرگەری بۆ چارەسەرکردنی خوێنلێچوونی ناوەوە بێت کە بووەتە هۆی کەمخوێنی.

چارەسەرییەکان لەوانەیە تەواوکەری خۆراکی بن یان پزیشکان دەرمان و شێوازی تایبەت بۆ یارمەتیدانی جەستە پێشنیار بکەن کە زیاتر خڕۆکە سوورەکانی خوێن بەرهەم بهێنێت. نموونەکانی ئەمانەن:

تەواوکەری ئاسن: ئەم پێکهاتەیە بە شێوەی کەپسوول یان حەبە.
پێکهاتەی فۆلیک ئەسید: ڤیتامینی B9 ڤیتامینێکی پێویستە کە یارمەتی جەستە دەدات بۆ دروستکردنی خڕۆکە سوورەکانی خوێن و DNA کە بنەماکانی جەستەن.
پێکهاتەی ڤیتامینیB12 : پێکهاتەی ڤیتامین B12 یارمەتیی بەرهەمهێنانی خڕۆکە سوورە تەندروستەکانی خوێن دەدات.
دەرزی ئەریسرۆپۆیەتین: بۆ چارەسەرکردنی کەمخوێنیی نۆرمۆسیتیک (ئەمانە دەتوانن یارمەتی مۆخی ئێسقان بدەن خڕۆکە سوورەکانی خوێن زیاتر بەرهەم بهێنێت).
دەرمانی هۆرمۆنی بۆ چارەسەرکردنی خوێنلێچوونی زۆر لە کاتی سووڕی مانگانەدا.
دەرمانی دژەبەکتریا بۆ چارەسەرکردنی هەوکردن.
دەرمان بۆ یارمەتیدانی جەستەت تاوەکوو بە خڕۆکە سوورەکانی خوێن زیان نەگەیەنێت یان لەناویان نەبات.
گواستنەوەی خوێن بۆ قەرەبووکردنەوەی خڕۆکە سوورە لەکیسچووەکانی خوێن.
ڕواندنی خانەی بنەڕەتیی مۆخی ئێسقان بۆ جێگرتنەوەی خانە بنەڕەتییە تەندروستەکانی خوێن.
ئەگەر جۆرێکی کەمخوێنیت هەبێت کە لە کەمی خۆراکەوە دێت، گۆڕانکاری لە شێوازی خۆراکەکەتدا ساز بکە. ئەمەش دەتوانێت ئاستی ماددە خۆراکییەکانت زیاد بکات یان یارمەتیی جەستەت بدات بۆ هەڵمژینی ماددە خۆراکییەکان.

نەخۆشی شەکرە یان دیابێت مێلیتوس، یەکێکە لە نەخۆشینە باوەکانی ئەمەڕەی ئێمە کە لە نێوان خەڵکدا بە شێوەیەکی فراوان دەبینرێت. ئەم نەخۆشینە، کە زۆرجار بە ناوی «دوژمنی شیرین» ناسراوە، ناتەنها ژیانی میلیۆنان مرۆڤ دەگۆڕێت، بەڵکوو بووەتە ئاڵەنگارییەکی گەورە بۆ سیستمی تەندروستی.

نەخۆشی شەکرە چییە؟
بە وتاری دوکتۆر گیان، نەخۆشی شەکرە ئەو دۆخەیە کە جەستە ناتوانێ بە شێوەیەکی دروست ئاستی گۆلۆکۆز (شەکر)ی خوێن ڕێک بخات. گۆلۆکۆز سەرچاوەی سەرەکییە بۆ وزەی خانەکان، بەڵام ئەنسۆلین — هۆرمۆنێکە لە پەنکریاس دروست دەبێت — بەرپرسیارە بۆ گەیاندنی ئەو شەکرە بۆ خانەکان. ئەگەر ئەنسۆلین بە پێی پێویست بەرهەم نەهێنرێت یان خانەکان وەڵام نادەن، شەکری خوێن دەبێتە سەرەوە و ئەنجامەکە دەبێت زیان بە ڕەگە خوێنییەکان و ئەندامە گرنگەکان.

جۆرەکانی نەخۆشی شەکرە:

جۆری یەکەم: کاتێک پەنکریاس بە تەواوی ناتوانێ ئەنسۆلین بەرهەم بێنێت، ئەمە زۆرجار لە تەمەنی منداڵیدا دەست پێدەکات.
جۆری دووەم: خانەکان بە ئەنسۆلین وەڵام نادەن، و ئەوە زۆربەی تەمەنیان دەگیرێت بەهۆی چاقی و ژیانی بێ‌جوڵە.
ئەنجامەکانی شەکری خوێن بەرز:
بەرزبوونی شەکری خوێن لە ماوەیەکی درێژدا زیان بە دڵ، چاو، گورچ و پێ دەگەیەنێت. پێویستە نەخۆشان زانیاری پزیشکی دروست و چالاکی نەشتەرگەری تایبەتی وەربگرن بۆ بەڕێوەبردنی ئەم دۆخەیە.

ڕێکاری پێشگرتن بە پێی دوکتۆر گیان:
پێشگرتن لە نەخۆشی شەکرە بە زانیاری دەست پێدەکات. ئەگەر خەڵک ئاگاداری و زانیاری پزیشکی هەبێت، دەتوانن لە پێش داگیرکردنی نەخۆشیەکە خۆیان بپارێزن.

خواردنە شەکرخوازەکان بە کەمترین ڕادە.
زیادکردنی خواردنە فایبەردار و میوە و سەوزە.
وەرزشی ڕۆژانە و پەیوەندیدان بە پزیشک.
خەوی بە ئارامی و کەمکردنەوەی تەنیشت.
دوکتۆر گیان بە هاوکاری پزیشکان و تایبەتمەندان، هەوڵ دەدات زانیاری پزیشکی بە زمانێکی سادە و گەیەندراو بڵاوبکاتەوە بۆ پێشگرتن و چارەسەرکردنی نەخۆشیەکان، بەتایبەتی نەخۆشی شەکرە.

لە کۆتاییدا، ئەم نەخۆشینە نیشانێکەیە لە ژیانی مدرن، بەڵام بە یارمەتی زانیاری، نەشتەرگەری و هێزی پەیوەندی نێوان پزیشک و خەڵک، بە تایبەتی لە پەیج و ماڵپەڕی «دوکتۆر گیان»، ئەتوانرێت بە شێوەیەکی دروست بزانرێت، چارەسەر بکرێت و لە داگیرکردنی زیاتر پێشگیری لێی بکرێت.